Ukrajinska Vrhovna rada usvojila je, sredinom oktobra 2023. godine, predlog Zakona o zabrani kanonske Ukrajinske pravoslavne crkve, koja se nalazi pod jurisdikcijom Ruske pravoslavne crkve, sa prostim obrazloženjem da se to radi kako bi se sprečile aktivnosti verskih organizacija čija se uprava nalazi van Ukrajine, u državi koja vrši oružanu agresiju na Ukrajinu. Ovo je samo jedan u nizu akata ukrajinske vlasti od početka ruske Specijalne vojne operacije u Ukrajini. Nažalost, svedoci smo organizovanog progona jedne kanonske pravoslavne crkve, u konkretnom slučaju kanonske Ukrajinske pravoslavne crkve u modernoj istoriji sveta: skrnavljenje hramova, proganjanje sveštenstva i vernog naroda, otimanje Kijevo – Pečerske lavre. Usvajanjem rečenog zakona progon na terenu dobio je svoju zakonsku osnovu i opravdanje.
U takvoj atmosferi, od kako je 24.februara 2022. godine počela ruska Specijalna vojna operacija, pojavilo se mnogo, jednako ,,specijalnih’’, samozvanaca sa istim takvim osećajem pozvanosti da podele svoje mišljenje o aktuelnim dešavanjima. Sa druge strane istine radi, i sami smo skloni da zaključke donosimo na osnovu površnih informacija i zamagljenih emocija. Simpatije koje imamo prema Rusiji i ruskom narodu neminovno su nas svrstale na onu stranu za koju verujemo da je prava strana istorije. Rečima Slobodana Antonića (RT Balkan, 31.10.2023.) narod je odmah savršeno razaznao ko je ko, i šta je šta, dodajući da je u tom čvrstom uverenju ostao do danas.
Za tog istog običnog čoveka, koliko god da Rusiju doživljavao kao matušku, ona je ipak daleka, pa će je pre percipirati svojim osećajem nego neposrednim saznanjem. Sledstveno tome, naša percepcija će, tamo gde osećanja prevladavaju saznanje, ipak biti subjektivna, pa će se ono što osećamo i pretpostavljamo, ma koliko nas svrstavalo na pravu stranu, ipak zasnivati samo na osećanjima i pretpostavkama a ne na objektivnim činjenicama.
Skloni smo, primera radi, da prateći neko intimno osećanje i pretpostavke, uperimo prstom u sovjetski komunistički režim optužujući ga da je ni iz čega stvorio ukrajinsku naciju. Saznajno, međutim, ne bismo bili upravu. Priča o identitetima na tlu današnje Ukrajine je starija od komunista i koren joj seže još u doba pre mongolskih osvajanja. Raslojavanju je možda, između drugih bitnih činioca, doprineo i običaj, kog se držao i Sveti knez Vladimir, da se vlast ne predaje jednom sinu ,,nego nekolicini njih što je vodilo neprekidnoj fragmentaciji Rusije.
Pored Novgoroda i Kijeva pojaviće se veliki gradovi i oblasti oko njih… U svakome od njih vladao je neko od Vladimirovih potomaka, ali rođačke veze neće uvijek biti jemstvo mira’’.(64) Rečeni običaj ukazuje na to da ukrajinski identitet nije nastao tek tako, prostim pokretom ruke na karti, već da je takav kakav jeste danas, plod niza okolnosti i događaja koji su se odvijali u dugom nizu godina.
Svaki identitet je višeslojan. Različiti činioci, pojedini događaji, ljudi i okolnosti stvaraju taj višeslojni identitetski mozaik. Svaki od njih u manjoj ili većoj meri utiče na zajednicu koja čini prvobitnu Rusь, čineći da pojedinci različito primaju i doživljavaju te impulse što je na kraju dovelo do različitog sebepoimanja, različitog tumačenja implikacije tog događaja u današnje vreme i konačno do njihove upotrebe u dnevnopolitičke, populističke svrhe. Krštenje Rusь 988/9. godine učinjeno u ime Oca i Sina i Svetog Duha predstavlja jedan takav prelomni događaj. Sam čin krštenja u duhovnom smislu od nemerljivog je značaja kako za Rusь tako i za samog kneza Vladimira, jer se u: „Vladimiru promenilo nešto iznutra“ (61).
Sa druge strane, jedna na izgled manje bitna činjenica u samom činu krštenja, kao što je mesto na kome se krštenje odvija, odnosno na kom mestu Vladimir biva kršten, a sa čijim krštenjem se poistovećuje i krštavanje Rusь, predstavljaće vododelnicu sa dijametralno suprotnim političkim implikacijama u sadašnjosti. Neslaganje oko mesta krštenja, odnosno da li se krštenje dogodilo u Kijevu, na Krimu ili pak letnjoj rezidenciji Svetog kneza Vladimira (kada govorimo samo o njegovom krštenju), uobličiće politički narativ pa će ukrajinski političari u samom krštenju Rusь, koje će vezivati za Kijev, videti čin osnivanja današnje ukrajinske države, dok će Rusi u istom činu videti zasnivanje velike i moćne ruske države koja je krštena na Krimu.
Motiv za takvu populističku retoriku su dnevnopolitički razlozi koji spremno i svesno žrtvuju prostore identitetskog sadržaja, kako ih naziva o. Darko Đogo. Inercija narodnog i crkvenog pamćenja gotovo uvjek produžava želju da se prostor sa kojim se jedan narod identifikuje zadrži u kolektivnom osjećanju najintimnije, suštinske povezanosti čak i kada on više nije u državnom jedinstvu sa ,“maticom“, naglašava o. Darko, pa dodaje da sve političke elite slovenskih naroda danas ( velikoruska i srpska naročito) uglavnom nemaju dublje istorijsko sjećanje već isključivo populističku retoriku. (60)
Identitet, švaćen kao višeslojni mozaik, činiće i ono odakle jesmo i kako jesmo nevezano za dnevno političku potrebu naratora. Sa druge strane, neretko ćemo se sretati sa manje ili više uspešnim pokušajima da se današnje razlikovanje sebepoimanja projektuje u prošlost kako bi se pronašla odgovarajuća prelomna tačka u kojoj je definitivno došlo do razdvajanja, razmimoilaženja i stvaranja dve narodne posebnosti. U konkretnom slučaju, radi se o procesima koji traju vekovima, koji su se usled istorijskih okolnosti mogli okončati i drugačije, pa je projektovanje sadašnjice u prošlost ipak samo dnevno politička kategorija. 81…
Važan iskorak ka saznajnom u rusko-ukrajinskom odnosu upravo čini monografija o. Darka Ristov Đoga ,“Rusь. Rusko-ukrajinsko crkveno pitanje (crkvena istorija, identiteti, teologija). Knjiga 1: od početaka Rusi do 1670.“ Monografija koja, po rečima Prof. dr Vladislava Puzovića predstavlja krupan događaj u srpskoj bogoslovskoj nauci, sveobuhvatno govori o identitetskim pitanjima, društvenim odnosima, teološkim, odnosno crkvenim i istorijskim okolnostima i događajima kazujući ne samo o,, ,,povjesti minulih ljeta’’ već i današnjici te povjesti, o trajanju i značenju događaja, ljudi i procesa’’. Njen cilj, dakle, nije samo puko nabrajanje godina i događaja, ličnosti i mesta, već njihov odraz u današnjem vremenu, u događajima kojima sami svedočimo. Zato je, naglašava o. Darko Ristov Đogo, nemoguće pojmiti današnjicu bez poznavanja prošlosti.
Tematski, monografija prati hronologiju rusko-ukrajinskih crkvenih pitanja od početaka Rusi do 1670. god. , ukazujući na bitne događaje i prelomne tačke ne samo u crkvenoj istoriji već i u istoriji naroda. Istorija naroda je zajednička bar na samom početku:,, i Rusi i Ukrajinci za svoju prvu državu smatraju onu koju i jedni i drugi nazivaju Rusь’’(39).
Iako se monografija pojavila dve godine pre početka Specijalne vojne operacije, ona danas, gotovo četiri godine kasnije, ne gubi na aktuelnosti, već, naprotiv, doprinosi razumevanju onoga što se dešava. Čitajući monografiju oca Đoga, krećemo se od onog emotivnog, o čemu je bilo reči na početku, ka saznajnom, od zamagljenog do onog savršeno jasnog u Rusko – Ukrajinski odnosu. Taj odnos je svakako složeniji od crkvenog pitanja kao osnovnog pitanja kojim se bavi ova monografija, ali ni otac Đogo ne insistira na strogosti zadate teme, već pored crkvenog, bavi se istorijom, identitetima, uzrocima i implikacijama.
Kako je ova monografija naslovljena kao Knjiga 1, koja prati Rusko-ukrajinsko crkveno pitanje od početaka Rusi do 1670. godine, i koja sama po sebi ukazuje na osnove i polazišta tog odnosa, gradeći pripovest o identitetima koji se granaju, ostaje nam da sa drugim delom monografije zaokružimo celinu i konačno, na saznajni, empirijski način sklopimo mozaik jednog danas tako aktuelnog pitanja čije će se posledice osećati u vremenu koje tek dolazi.
